zamknij to okno
Portale internetowe Wydawcnictwa Trendy sp. z o.o. korzystają z ciasteczek COOKIES w celu poprawnego działania statystyk GOOGLE oraz BIZON MEDIA dostarczających reklamy. Jeśli nie zgadzają się Państwo na zostawianie ciasteczek przez GOOGLE ANALYTICS prosimy o wyłączenie obsługi ciasteczek w konfiguracji Państwa przeglądarki stron internetowych i dalszą wizytę na stronie.

MENU   START WYDAWCA REDAKCJA ARCHIWUM  
Szukaj

WYSZUKIWARKA



BAZY PRAWA
PRAWO KRAJOWE
PRAWO UE

Zawody zaufania publicznego

Łukasz Mazur
prezes zarządu Europejskie Centrum Doradztwa i Dokumentacji Podatkowej
Radosław Żuk
konsultant podatkowy w dziale VAT Europejskie Centrum Doradztwa i Dokumentacji Podatkowej

Człowiek jest istotą społeczną, zatem tworzenie przez osoby jakichkolwiek grup ma charakter naturalny.

Arystoteles

Niemal każdego dnia sondaże prezentowane przez ośrodki badania opinii społecznej wskazują na znaczący spadek zaufania obywateli do przedstawicieli niektórych grup zawodowych. Owa zła sława dosięgła również uznawanych za pierwowzór pełnienia misji społecznej zawodów określanych mianem zawodów zaufania publicznego.

Obecnie łączy się je przeważnie z widoczną w szeregach osób wykonujących te zawody korupcją, przejawami daleko idącego nepotyzmu, zamkniętym dostępem do wyuczonego zawodu, aż w konsekwencji tego z upadkiem tradycji i autorytetów.

Zatem warto zastanowić się, czym tak naprawdę są zawody zaufania publicznego, czy rzeczywiście można z racji pewnego podobieństwa niektóre profesje określać wspólnym mianownikiem zaufania publicznego. Przedmiotem niniejszej publikacji uczyniono analizę zasad funkcjonowania zawodów zaufania publicznego, jak również ich znaczenia dla demokratycznego i obywatelskiego społeczeństwa.

Geneza Polski system prawa nie doczekał się jeszcze legalnej definicji zawodów zaufania publicznego. Jednak ustawodawca posługuje się tym określeniem w art. 17 Konstytucji RP, zgodnie z którym "w drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony".

Warto dodać, iż obecna Konstytucja RP sięga tu do tradycji przedwojennej. Pojęciem prawie tożsamym z omawianym posługiwał się ustawodawca już w Konstytucji kwietniowej z 1935 r., stanowiąc w art. 76 ust. 1, że dla poszczególnych dziedzin życia gospodarczego powołuje się samorząd gospodarczy, obejmujący izby rolnicze, przemysłowo-handlowe, rzemieślnicze, pracy, wolnych zawodów oraz inne zrzeszenia publicznoprawne.

Z kolei na grunt polski pojęcie wolnego zawodu (określenie to będzie stosowane zamiennie z zawodem zaufania publicznego) zostało recypowane poprzez przepisy państw Europy Zachodniej z prawa rzymskiego.

WAŻNE
Jako ciekawostkę warto wskazać, iż dowodem na starożytny rodowód zawodów zaufania publicznego jest treść przysięgi Hipokratesa składanej przez lekarzy, zgodnie z którą: "Mistrza mego w tej sztuce (leczenia) będę szanował na równi z rodzicami, będę się dzielił z nim mieniem, i na żądanie zaspokajał jego potrzeby; synów jego będę uważał za swoich braci i będę uczył ich swej sztuki, gdyby zapragnęli się w niej kształcić, bez wynagrodzenia i żadnego zobowiązania z ich strony; prawideł wykładów i całej pozostałej nauki będę udzielał swym synom, synom swego mistrza oraz uczniom, wpisanym i związanym prawem lekarskim, poza tym nikomu innemu".

W starożytnym Rzymie, ze względu na reprezentowane zawody, można było wyróżnić dwa podstawowe rodzaje korporacji: korporacje zawodów zaufania publicznego, w rozumieniu potocznym, tj. lekarze, notariusze, oraz korporacje rzemieślnicze. Te pierwsze cieszyły się ogromnym prestiżem społecznym.

Najczęściej wejście do dużych korporacji było przekazywane z pokolenia na pokolenie w danym rodzie. Natomiast korporacje rzemieślnicze nie były tak ekskluzywne, miały one przede wszystkim charakter wspólnotowy, religijny. Niemal każda korporacja posiadała własne bóstwo, któremu składała cześć w świątyni. W XII w. w średniowiecznej Europie doszło do wyodrębnienia korporacji zawodowych pod postacią cechów oraz gildii.

Cechy były organizacjami obowiązkowymi, które skupiały rzemieślników jednej lub kilku specjalności. Przynależność do cechu była związana z uzyskaniem prawa na wyłączność do produkcji danego dobra, wykonywania określonego rodzaju usług na terenie miasta, a nawet w najbliższej jego okolicy. Zupełnie odmienny charakter posiadały gildie, zwane również konfraterniami. Gromadziły kupców, wyjątkowo rzemieślników, w celu obrony własnych interesów. Na terenie Polski pierwsze gildie pojawiły się na przełomie XII i XIII stulecia pod wpływem kupców niemieckich.

Najstarsze gildie zrzeszały kupców soli, wyrobów żelaznych, sukna oraz ryb. Natomiast członkostwo w gildii zapewniało pomoc finansową, jak również możliwość realizacji wspólnych przedsięwzięć, kształtowania cen na rynkach. Co istotne, gildie troszczyły się również o życie towarzyskie i wspólne spełnianie praktyk religijnych przez ich członków.

Definicja oraz katalog zawodów zaufania publicznego

Jak już zaznaczono, w przeciwieństwie do wielu zachodnioeuropejskich przepisów, w Polsce nie zdecydowano się, pomimo pewnych prób, na wprowadzenie do systemu prawnego definicji zawodów zaufania publicznego. W praktyce ugruntowało się, iż mianem zawodu zaufania publicznego określa się profesje polegające na wykonywaniu zadań o szczególnym charakterze z punktu widzenia zadań publicznych, troski o realizację interesu publicznego.

Podkreśla się, że tego rodzaju zawód charakteryzuje się tym, iż: - jest wykonywany przez osoby mające kwalifikacje określone w przepisach właściwych dla danego zawodu; - jest wykonywany w formach określonych w przepisach właściwych dla danego zawodu; - wiąże się z przynależnością do samorządu zawodowego; - tworzy szczególną więź zaufania między osobą wykonującą zawód i świadczącą usługi na rzecz klienta a klientem; - wiąże się z dostępem do informacji dotyczących sfery prywatności osoby fizycznej lub tajemnicy przedsiębiorcy; - gwarantuje, że informacje uzyskane przez wykonującego zawód stanowią, w zakresie wynikającym z przepisów właściwych dla danego zawodu, tajemnicę zawodową, której ujawnienie może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w przepisach ustawowych; - posiada zasady etyczne jego wykonywania.

WAŻNE
Ze względu na brak legalnej definicji zawodów zaufania publicznego istnieją również poważne trudności z określeniem zupełnego katalogu tego rodzaju profesji. Niejednokrotnie w celu ustalenia katalogu zawodów zaufania publicznego niektórzy odwołują się do art. 88 kodeksu spółek handlowych, zawierającego zamknięty na potrzeby tego aktu prawnego katalog zawodów, które mogą być wykonywane w formie spółki partnerskiej.

W myśl wskazanej normy prawnej partnerami w spółce partnerskiej mogą być osoby uprawnione do wykonywania następujących zawodów: adwokata, aptekarza, architekta, inżyniera budownictwa, biegłego rewidenta, brokera ubezpieczeniowego, doradcy podatkowego, maklera papierów wartościowych, doradcy inwestycyjnego, księgowego, lekarza, lekarza dentysty, lekarza weterynarii, notariusza, pielęgniarki, położnej, radcy prawnego, rzecznika patentowego, rzeczoznawcy majątkowego i tłumacza przysięgłego.

Co ciekawe, definicja wolnych zawodów została sformułowana na gruncie przepisów prawa podatkowego. Wolnym zawodem w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 11 ustawy z 20 listopada 1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne jest pozarolnicza działalność gospodarcza wykonywana osobiście przez: lekarzy, lekarzy stomatologów, lekarzy weterynarii, techników dentystycznych, felczerów, położne, pielęgniarki, tłumaczy oraz nauczycieli w zakresie świadczenia usług edukacyjnych polegających na udzielaniu lekcji na godziny, jeśli działalność ta nie jest wykonywana na rzecz osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej albo na rzecz osób fizycznych na potrzeby prowadzonej przez nie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Jednak za osobiste wykonywanie zawodu w świetle wspomnianej ustawy uważa się wykonywanie działalności bez zatrudniania na podstawie umów o pracę, umów zlecenia, umów o dzieło oraz innych umów o podobnym charakterze osób, które wykonują czynności związane z istotą danego zawodu.

Naszym zdaniem kryterium decydującym o zaliczeniu danego zawodu do grupy zawodów zaufania publicznego jest utworzenie w drodze ustawy samorządu dla tego zawodu, w oparciu o art. 17 konstytucji. Natomiast przynależność do takiej korporacji powinna być przymusowa. Obecnie tego rodzaju samorządy tworzy 17 grup zawodowych, wśród których znajdują się: adwokaci, radcowie prawni, notariusze, komornicy, doradcy podatkowi, sędziowie, kuratorzy sądowi, lekarze i stomatolodzy, pielęgniarki i położne, aptekarze, lekarze weterynarii, rzecznicy patentowi, biegli rewidenci, architekci, inżynierowie budownictwa, urbaniści, diagności laboratoryjni oraz psychologowie.

WARTO WIEDZIEĆ
Coraz większa rzesza nowych grup zawodowych zmierza do tworzenia samorządów zawodowych (np. księgowi), a tym samym do uzyskania statusu wolnego zawodu. Dzieje się tak z racji tego, że nigdzie nie został określony zbiór kryteriów, które określałyby dokładnie, czym jest zawód zaufania publicznego. Istnieją jedynie pewne przesłanki wskazujące na to, jakie zawody mogą się o ten tytuł ubiegać, i wchodzą tu w grę te profesje, które dotyczą rzeczy istotnych dla człowieka, jak zdrowie, fundusze czy bezpieczeństwo.

Samorządy wolnych zawodów

Zasadniczą wspólną cechą wszystkich zawodów zaufania publicznego jest zrzeszanie się ich przedstawicieli w samorządach zawodowych. Historia samorządów zawodowych w Polsce sięga okresu międzywojennego, albowiem już w czasach II Rzeczypospolitej zaraz po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. powstał samorząd adwokacki, lekarzy w 1921 r., notariuszy w 1933 r., lekarzy dentystów w 1938 r. oraz aptekarzy w 1939 r.

Po wyzwoleniu Polski w 1945 r. powstał samorząd lekarzy weterynarii. Jednak działalność samorządów zawodowych jako demokratycznej reprezentacji wolnych zawodów była sprzeczna z istotą totalitarnego państwa, jakim była Polska Rzeczpospolita Ludowa, i dlatego w 1950 r. ówczesne władze zlikwidowały samorządy zawodowe lekarzy, lekarzy dentystów, aptekarzy i lekarzy weterynarii.

Przetrwał jedynie samorząd adwokacki poddany różnym restrykcjom i bardzo ścisłemu nadzorowi administracji państwowej. Natomiast w okresie III Rzeczypospolitej powstało kilkanaście nowych samorządów zawodowych: pielęgniarek i położnych (1991), biegłych rewidentów (1992), rzeczników patentowych (1993), doradców podatkowych, komorników (1997), diagnostów laboratoryjnych (2001), inżynierów budownictwa, architektów, urbanistów (2002), co zdaniem autora jest wyrazem tworzenia demokratycznych struktur społeczeństwa obywatelskiego i przejmowania przez środowiska zawodowe współodpowiedzialności za funkcjonowanie społeczeństwa.

WAŻNE
Jak już zaznaczono, tworzenie samorządów jest prawem nadanym wolnym zawodom przez art. 17 Konstytucji RP. Z ustawy zasadniczej można wywnioskować, że samorząd zawodowy ma do spełnienia dwa podstawowe zadania: - reprezentowanie osób wykonujących zawód zaufania publicznego, - sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem tego zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.

Artykuł 17 ust. l konstytucji określa podmiotowy charakter samorządów zawodowych. Zgodnie z przywołaną regulacją prawną samorządy stanowią jednostki organizacyjne zrzeszające osoby wykonujące zawody zaufania publicznego. Tak określony samorząd jest zrzeszeniem osób fizycznych wykonujących określoną działalność zawodową osobiście, zatem ustawodawca wykluczył członkostwo osób prawnych w tego rodzaju samorządach.

Przyjmuje się, iż osoby wchodzące w skład samorządu zawodu zaufania publicznego powinny posiadać dwa rodzaje zdolności: zdolność zawodową, tzn. przygotowanie do wykonywania tego zawodu co wykonywany przez innych członków korporacji, i zdolność do wykonywania go na poziomie i w zakresie, który może być uznany za wystarczający, aby spełniał kryteria zaufania publicznego. Naszym zdaniem podstawowym zadaniem samorządów zawodowych jest stanie na straży ważnych interesów społecznych.

Samorząd tworzony jest przez środowiska, które charakteryzują się szczególnym rodzajem wiedzy, jak również mają wpływ na istotne dla każdej osoby sprawy, np. zdrowie, ochrona prawna, inwestycje finansowe itp. Tym samym samorządy nie mogą być kontrolowane przez osoby z zewnątrz. Przyznaje się im zatem przywileje, jakich nie posiada żadna inna grupa działająca na rynku, mając nadzieję, iż zostaną one wykorzystane do ochrony społeczeństwa. Konsekwencją utworzenia takiego samorządu jest oczywiście nadanie wykreowanej korporacji zawodowej określonych uprawnień.

Do uprawnień tych należy zaliczyć: możliwość podejmowania działań o charakterze władztwa administracyjnego dotyczących członków korporacji, a także posiadanie określonej niezależności od czynników zewnętrznych, np. organów administracji rządowej. Nadanie tego rodzaju przywilejów ma oczywiście na celu spełnienie konstytucyjnego obowiązku sprawowania wspomnianej pieczy. W praktyce oznacza to, że ustawodawca w sposób normatywny określił przysługujące samorządowi kompetencje oraz granice niezależności.

Należy jednak pamiętać o tym, że utworzenie przez ustawodawcę danego zawodu zaufania publicznego uzależnione było od konkretnych racjonalnych przesłanek, między innymi stwierdzenia możliwości pełnienia przez dany samorząd w sposób należyty konstytucyjnej pieczy nad wykonywaniem zawodu zaufania publicznego. Wynika to z faktu, że ustawodawca, tworząc samorząd, pozbawił się wspomnianych uprawnień władczych (scedował je na rzecz samorządu). To ustawodawca określił zakres powierzenia wspomnianej pieczy.

WARTO WIEDZIEĆ
Warto odwołać się do orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 19 października 1999 r. (sygn. akt SK 4/99), zgodnie z którym "(...) w odniesieniu do wolnych zawodów treścią wolności wykonywania zawodu jest stworzenie sytuacji prawnej, w której: po pierwsze, każdy mieć będzie swobodny dostęp do wykonywania zawodu, warunkowany tylko talentami i kwalifikacjami; po drugie, mieć będzie następnie rzeczywistą możliwość wykonywania swojego zawodu oraz - po trzecie, nie będzie przy wykonywaniu zawodu poddany rygorom podporządkowania, które charakteryzują świadczenie pracy.

Jest jednak rzeczą oczywistą, że wolność wykonywania zawodu nie może mieć charakteru absolutnego i że musi być poddana reglamentacji prawnej, w szczególności gdy chodzi o uzyskanie prawa wykonywania określonego zawodu, wyznaczenie sposobów i metod (ram) wykonywania zawodu, a także określenie powinności wobec państwa czy samorządu zawodowego (...)".

Tym samym Trybunał przyznał, że konstytucyjna gwarancja "wolności wykonywania zawodu" nie tylko nie kłóci się z regulowaniem przez państwo kwestii związanych zarówno z samym wykonywaniem zawodu, jak i ze statusem osób zawód ten wykonujących, ale wręcz zakłada potrzebę istnienia tego rodzaju regulacji, zwłaszcza gdy chodzi o zawód zaufania publicznego.

Trzeba również wskazać, iż samorządy zawodowe niejednokrotnie zapominają o tym, że to ustawodawca decyduje o wykreowaniu pewnego zawodu jako zawodu zaufania publicznego oraz określeniu szczegółowych jego cech. A więc może też decydować o zmianie zakresu kompetencji samorządu.

Wszak korporacjom zawodów zaufania publicznego nadano uprawnienia do sprawowania pieczy nad ważną sferą życia publicznego i musi istnieć podmiot, który w tym zakresie będzie sprawował kontrolę. Oczywiste jest to, że w razie stwierdzenia określonych jednostkowych przejawów patologii w tym zakresie, w granicach przewidzianych przez prawo, przy powstaniu określonych przesłanek proceduralnych, kontrolę nad legalnością sprawowania pieczy mogą i powinny mieć organy sądownicze, a nie organy administracji rządowej, od których samorząd zawodowy jest niezależny.

Stwierdzenie to jednak nie pozbawia ustawodawcy możliwości zmiany zakresu uprawnień samorządu zawodu zaufania publicznego, zwłaszcza wtedy gdy kontrola sądowa jest niewystarczająca dla usunięcia (zapobieżenia) narastającej fali patologii w jego działaniach.

Ograniczenia wolności dostępu do zawodu

Reasumując rozważania dotyczące samorządów zawodowych, należy stwierdzić, że nadanie pewnym zawodom charakteru zawodów zaufania publicznego oznacza, w rozumieniu konstytucji, ustawową dopuszczalność nakładania pewnych ograniczeń w zakresie konstytucyjnej wolności dostępu do zawodu i jego wykonywania (art. 65 ust. 1 konstytucji) oraz objęcie osób wykonujących takie zawody obowiązkiem przynależności do samorządu zawodowego. Konstytucyjnym zadaniem samorządu zawodowego jest piecza nad zgodnym z regułami właściwymi dla danego zawodu jego wykonywaniem.

Grzechy korporacji wolnych zawodów

Niestety, wspólną cechą prawie wszystkich grup wolnych zawodów jest również wykorzystywanie uprzywilejowanej pozycji dla poprawy własnego statusu. Dotyczy to w różnej mierze wszystkich grup wolnych zawodów, jednak najbardziej jest zauważalne w przypad- ku zawodów prawniczych. Przede wszystkim chodzi tu o utrudnianie absolwentom dostępu do wykonywania zawodów prawniczych, jak również o nadmierną troskę samorządów zawodowych o interesy swoich członków.

W praktyce występowały również liczne działania o charakterze monopolistycznym, polegające na sztywnym określaniu cen przez korporacje notariuszy czy aptekarzy. Przykłady nadużywania pozycji samorządów sprawiają, że bardziej pasowałaby do nich nazwa "organizacji interesu", a nie organizacji władzy publicznej. Samorząd polegający na wyrażaniu własnych interesów grupy zawodowej i zgłaszający roszczenia wobec władzy państwowej lub wobec pracodawców jest po prostu związkiem zawodowym.

Natomiast samorządy zawodowe powinny być traktowane jako najwyższa forma organizacji wykonywania zawodu oraz jako sposób wykonywania władzy publicznej przez obywateli i dla obywateli.


Wnioski
Zawody zaufania publicznego pełnią doniosłą rolę w funkcjonowaniu każdego demokratycznego państwa. Ich wykonywanie stanowi swego rodzaju misję społeczną, natomiast podstawą włączenia określonego zawodu do kategorii zawodu zaufania publicznego jest uznanie, że nadanie określonej grupie zawodowej przywilejów ma służyć interesowi publicznemu. Niestety, z racji tego, iż tradycja samorządów zawodowych dopiero odżywa w Polsce po upadku systemu komunistycznego, czeka nas jeszcze długa droga do wyeliminowania pewnych "grzechów" popełnionych przez korporacje. Niemniej w interesie Rzeczypospolitej Polskiej jako demokratycznego państwa prawa jest dalszy rozwój i umacnianie się samorządów zawodowych jako istotnego elementu społeczeństwa obywatelskiego. Fundamentem tych społeczeństw jest samorządność obywatelska, w tym również samorządność zawodowa. Nie ma bowiem państwa prawdziwie obywatelskiego i demokratycznego bez samorządów zawodów zaufania publicznego.

Treść artykułu dotyczy stanu prawnego obowiązującego w czasie opublikowania go w piśmie.
Fiskus
WYBRANY NUMER: 9-10/2007
DATA WYDANIA: 0000-00-00

Komentarze

Mniejsze dochody z akcyzy do budżetu

Aktualności

Współodpowiedzialność za długi małżonków takűe przy rozdzielności majątkowej
Syndyk tylko z licencją
Wyższe kary za wykroczenia
E-deklaracje na podatek transportowy

VAT

Przychody biura rachunkowego a VAT
Dostawa towarów przez organy egzekucyjne
Europejskie regulacje VAT ignorują rozwój mediów cyfrowych

PIT

Bilansowe i podatkowe rozliczanie przychodów i kosztów w czasie
Dochody z tytułu udziału w zyskach związanych z likwidacją spółek kapitałowych

Opinie

Uprawnienia wywiadu skarbowego a ochrona konstytucyjnych praw jednostki

Procedury

Wstrzymanie wykonania decyzji w postępowaniu kasacyjnym przed NSA (cz. 2)
Kilka słów o mediacji w podatkach
Jak się poskarżyć na opieszały sąd i uzyskać odszkodowanie od Skarbu Państwa
Proces karnoskarbowy bez udziału sprawcy

Przestępstwa gospodarcze

Przestępstwo przekupstwa menedżerskiego - art. 296a k.k. (cz. 2)

Egzamin na doradcę podatkowego

Ordynacja podatkowa

Autorytety o...

Jedna "europejska" podstawa opodatkowania - projekt CCCTB

Sukcesja podatkowa

Prawa i obowiązki następców prawnych
Hotelarz    Rynek Turystyczny     Restauracja    Polski Jubiler
Wydawnictwo TRENDY | Polskie Wydawnictwa Specjalistyczne ProMedia



Zapoznaj się z naszym portalem pisma branżowego Polski Jubiler